Het besef groeit dat gebouwen een invloed hebben op onze gezondheid. Nieuwe inzichten uit de neuro- en gezondheidswetenschappen tonen hoe sterk onze omgeving ons beïnvloedt. Hoe ontwerpen we gebouwen en ruimtelijke omgevingen die ons versterken?

Neuroarchitectuur weet twee uiteenlopende disciplines met elkaar te combineren. Het toenemende inzicht in de neurologische werking van onze hersenen helpt te verklaren hoe en waarom we op een bepaalde manier met onze omgeving interageren. Zo geven neurowetenschappen een wetenschappelijke staving aan zaken die we intuïtief aanvoelen. Het doel van neuroarchitectuur is om ruimtes te creëren die een positieve impact hebben op ons welzijn. Bruno Deraedt van SymbioAE en Kjell Keymolen van karibu architecture volgden in Barcelona het Mind-Body-Space Symposium over neuroarchitectuur. Op Futurebuild Belgium deelden beide architecten hun inzichten.

“Al meer dan 40 jaar onderzoeken neurowetenschappers hoe we worden beïnvloed door onze omgeving”, vertelt Bruno. “Een studie van architectuuronderzoeker Roger Ulrich uit 1984 toont dat ziekenhuispatiënten die uitzicht hebben op natuur sneller herstellen dan patiënten die op een kale betonnen muur uitkijken. De eerste patiënten hebben ook minder pijnstillers en medicatie nodig.” Vorig jaar bevestigde de Universiteit van Wenen die resultaten met de aanvullende vaststelling dat de fysieke aanwezigheid van de natuur niet eens nodig is. “Het bekijken van natuurbeelden is voldoende om pijn te verminderen en stress te reduceren. Natuurlijk gaat er niets boven een portie echte natuur.”

“Instinctief veiliger in open ruimte”

Dat de natuur ons mentale welzijn opkrikt, werd sinds de coronapandemie duidelijker. Zo is shinrin-yoku of bosbaden een populaire Japanse methode om je zintuigen open te zetten en te ontspannen. Het is een intuïtieve reactie om te ontsnappen aan de dagelijkse sleur van het moderne stadsleven. “De gezondheidsvoordelen van bosbaden zijn echt indrukwekkend,” stelt Bruno. “De hoeveelheid cortisol in je bloed daalt, je hartslag vindt het ideale ritme en je stressniveau komt tot rust.” Opnieuw: onze fysieke omgeving heeft een significante invloed op onze fysieke en mentale gezondheid.

Deze resultaten zijn waardevol omdat architecten en interieurontwerpers op basis van deze kennis onze ruimtelijke omgeving kunnen optimaliseren. Bruno: “We voelen ons bijvoorbeeld instinctief veiliger in een open ruimte die een weids uitzicht biedt. Zo detecteren we sneller de mogelijke gevaren die op ons afkomen. Het sterkste effect ontstaat door de combinatie met rugdekking. We zitten dan in een veilige positie en kijken uit over een open omgeving. Een mooi voorbeeld is een leesstoel aan een panoramisch raam dat uitkijkt over een tuin.”

15 patronen

Je raadt het: neuroarchitectuur en biophilic design zijn nauw met elkaar verweven. De integratie van natuurlijke elementen vermindert stressgevoelens, verhoogt de productiviteit en creëert een ontspannen sfeer. Bruno: “Volgens de attention restoration theory zorgen natuurlijke omgevingen voor een zachte aandacht, waardoor de hersenen herstellen van de vermoeidheid die gepaard gaat met de harde aandacht voor taken. Het is voldoende om 40 seconden naar natuurlijke elementen te kijken om je cognitieve en mentale vaardigheden te resetten.”

Sociaal ecoloog Stephen Kellert, de grondlegger van biophilic design, definieerde 72 patronen die je als ontwerper kan gebruiken om meer natuur in je project te trekken. “Het zou een heel chaotisch project opleveren als je al deze patronen integreert. Je moet kijken waar je het meeste voordelen haalt”, stelt Kjell. Het New Yorkse duurzaamheidsbureau Terrapin Bright Green herleidde de 72 patronen van Kellert tot een behapbare 15 patronen. “Deze patronen gaan van een visuele connectie met de natuur, over de aanwezigheid van water tot biomorfe patronen. Het laatste patroon dat werd toegevoegd is awe: het ontzag voor de grootsheid en de schoonheid van de natuur.”

Blijf op de hoogte van de laatste trends!

Word lid van VIBE en ontvang ons tijdschrift in je bus waarin we exclusieve artikels met jou delen.

• Voorbeeldprojecten
• Trends uit binnen- en buitenland
• Community en events

👉 Word lid

Begrijpbaar, hanteerbaar en betekenisvol

Ontwerpen met natuurlijke elementen is één van de manieren om omgevingen te creëren waarin mensen zich fysiek, mentaal als sociaal goed voelen. Naast neuroarchitectuur (dat vertrekt uit neurowetenschappelijke en psychologische inzichten) legt salutogene architectuur (dat vertrekt uit de gezondheidswetenschappen) de klemtoon op gebouwen die op lange termijn de gezondheid en de veerkracht stimuleren. Kjell: “De centrale vraag is hoe we omgevingen creëren die de gezondheid van de mensen ondersteunen en ziektes of stress helpen voorkomen. In de jaren ’90 creëerde architect Alan Dilani een framework om ruimtes te ontwerpen die stress- en angstgevoelens wegnemen om zo het herstelproces te verbeteren.”

Centraal binnen salutogene architectuur staat de creatie van omgevingen die begrijpbaar, hanteerbaar en betekenisvol zijn voor de gebruikers. “Je moet als gebruiker een ruimte intuïtief kunnen lezen. Ons brein zoekt voortdurend naar patronen en voorspelbaarheid dus een ruimte moet zichzelf uitleggen. In een hanteerbare ruimte voel je autonomie en krijg je een gevoel van controle. Een omgeving die mogelijkheden biedt, verhoogt de hanteerbaarheid. Tot slot moet de ruimte ook resoneren met je eigen menselijke waarden en normen. Zonder betekenis kan een ruimte leeg aanvoelen voor de gebruiker.”

Stille wastafels en zachte kleurtinten

Een mooi voorbeeld van salutogene architectuur is het voormalige sanatorium in de Finse gemeente Paimio. Kjell: “Dit gebouw van Alvar Aalto droeg actief bij aan het herstelproces van de patiënt. Zo was er speciale aandacht voor het ontwerp van de patiëntenkamers. Omdat de patiënten met tweeën een kamer deelden, ontwierp Aalto ‘stille wastafels’. Op die manier werden patiënten niet gestoord als hun kamergenoot zich waste. De kamers werden ook in zachte kleurtinten gestoken voor het kalmerende effect. Deze mensgerichte aanpak vind je in de kleinste details van het sanatorium. De patiënt, en bij de uitbreiding de mens, staat centraal in de aanpak van Aalto.”

De combinatie van neuroarchitectuur en salutogene architectuur toont dat gebouwen meer doen dan enkel ruimte creëren. Ze kunnen actief bijdragen aan onze fysieke en mentale gezondheid. Deze projecten bepalen dus hoe mensen zich voelen en hoe ze functioneren in een ruimte. “De uitdaging voor de bouwsector is om deze inzichten en kennis uit de neuro- en gezondheidswetenschappen te vertalen naar concrete projecten. Zo dragen we bij aan een omgeving die mensen op alle mogelijke vlakken ondersteunt”, besluit Kjell.